Synesthesie van Theo Kuijpers: Denken in dualiteiten

uit Kunstbeeld
door Wim van der Beek

Het kan vreemd lopen. In 1979 schreef ik naar aanleiding van een tentoonstelling van Theo Kuijpers dat hij in staat was alle zintuigen in beeldvormingsproces te betrekken. Destijds bestond zijn werk uit complexe combinaties en composities van oerelementaire vormen en materialen. Ruim 25 jaar later komen dezelfde woorden in ietwat gewijzigde vorm terug in het persbericht bij de omvangrijke dubbeltentoonstelling van Theo Kuijpers in Museum van Bommel van Dam en Galerie Willy Schoots. Alsof er in de tussenliggende 25 jaar nauwelijks iets veranderd is! Daar zit precies de crux, want er is juist heel veel veranderd in het oeuvre van de kunstenaar. Maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de basis gelijk gebleven is.

Tegenwoordig wordt Theo Kuijpers vooral geafficheerd als een bezield constructivist. In deze typering schuilt iets van een contradictio in terminis. Echt verwonderlijk is die schijnbare tegenspraak zeker niet, want paradoxale lijnen lopen als rode draden door zijn oeuvre. Sterker nog: ze staan garant voor de constante en geborgde verbinding tussen de uitersten die in zijn werk voorkomen: ratio en emotie, intuïtie en doordacht concept, cultuur en natuur, berekening en expressiedrang, materie en immateriële waarden.
In het werk van Kuijpers zijn gevoel en verstand steeds met elkaar in evenwicht. Het kost hem blijkbaar weinig moeite om de fricties op te heffen tussen het doordachte en beredeneerde construeren enerzijds en het verwerken van organische materie en natuurbeleving anderzijds. Bijna terloops slaagt hij erin om specifieke invloeden van verschillende zintuigen met elkaar in overeenstemming te brengen. Synesthesie is een verschijnsel dat zich bijna permanent maar onopvallend manifesteert. De min of meer constante verbinding tussen waarnemingen en voorstellingen uit verschillende zintuigsferen is stevig verankerd in zijn kunst. Dat was al zo in de assemblages met aardgebonden symboliek en de sfeer van primitieve plattelandsbedrijvigheid die ik in 1979 zag; en dat is nog steeds het geval.

De kunst van Theo Kuijpers is niet ambivalent of tweeslachtig, maar wel tweezijdig. De kunstenaar denkt in dualiteiten. Dat wil zeggen: hij verenigt tegenover of onafhankelijk naast elkaar staande uitgangspunten, vormen of verschijnselen. Dat doet hij zodanig dat de intrinsieke tweeledigheid niet meer als tegenstrijdigheid ervaren wordt. Kuijpers verbindt schijnbaar dualistische gegevens tot een nieuwe logische orde, eenheid en werkelijkheid. Dat deed hij al in de jaren 60, toen hij (onder invloed van de materiekunst van mannen als Antoni Tàpies) de máker van het kunstwerk innig verbond met het résultaat van het scheppingsproces. Anders gezegd: Theo Kuijpers wàs wat hij maakte. Wie vanuit dat principe werkt, kan niet om persoonlijke emoties heen, hoezeer die ook geobjectiveerd worden in een constructivistische benaderingswijze. Een aspect dat in relatie tot het oeuvre van Theo Kuijpers zeker niet onvermeld mag blijven, is de fascinatie van de kunstenaar voor natuurgebonden symboliek. Met name in zijn vroege werk schuilt iets van de oermens. Later gaat het gebruik van universele motieven en tekens zoals bogen, cirkels, driehoeken, ellipsen, kruisen, vierkanten en punten veelvuldig gepaard met min of meer concrete verwijzingen naar architectonische gegevens (deuren, ramen, poorten, zuilen) en andere elementen met een symbolische lading (zoals zandlopers), die zowel direct als indirect informatie verschaffen over de persoonlijke beleving van tijd, ruimte en omstandigheden.
Terug naar 1979: het jaar waarin Theo Kuijpers in een kleine tentoonstellingscyclus iedereen verraste met assemblages waarin onder meer hondshout, varkensblaas, schapenwol en lood verwerkt waren in combinatie met tekenachtige elementen. De geuren, smaken en kleuren van het platteland werden daarin op een even effectieve als verbazingwekkende manier geconserveerd. Enerzijds raakten deze assemblages aan de rituelen en relikwieën van primitieve beschavingen, anderzijds vielen ze op door het strikt persoonlijke handschrift en de behoefte van de kunstenaar om zijn gevoel in te kaderen binnen min of meer geometrische vormen.

In volgende fasen ontstaan uiteenlopende variaties op het basisthema. Zo is te zien hoe tussen 1983 en 1987 kleur en beweging terreinwinst boeken. In een serie Australische impressies uit deze periode neemt de kunstenaar en passant elementen van Aboriginal Art mee in “Offertafel” uit dezelfde tijd concipieert en herdefinieert hij het traditionele stilleven alsof hij wil benadrukken dat hij als schilder pur sang goed uit de voeten kan. In de volgende jaren stapelt Kuijpers dienaangaande de ene bevestiging op de andere. Hij dwaalt steeds verder af van collages en assemblages in de richting van schilderkunst die zichtbaar steunt op intuïtieve benadering, ultieme vrijheidsbeleving en dadendrang. Maar ook doorwrochte composities die gebaseerd zijn op ruimtelijke ervaringen en landschappelijke waarnemingen komen in dezelfde periode voor. Spelonken, kathedralen en stadsgezichten zijn gevangen in composities die het niet alleen moeten hebben van constructivistische opzet maar ook van bijzondere kleursensaties.
In het nieuwe decennium gaat die ontwikkeling verder. Aquarellen en gemengde technieken van arcades, corridors en kapellen zetten de toon. De architectuur heeft het (althans tijdelijk) gewonnen van de natuur. Het assembleren van natuurlijke materialen heeft het veld geruimd voor het puur picturale bouwen met vormen en lijnen, doorgangen en doorkijkjes. Theo Kuijpers creëert zijn eigen droomwereld in “Neverland”. Het authentieke boerengevoel heeft definitief plaatsgemaakt voor een feeërieke lichtstad. Wat echter gelijk gebleven is, is de bezieling. Al schilderend droomt de kunstenaar hardop over de wereld aan de andere kant van het verstand. Binnenruimte en buitenruimte vallen daarin perfect samen.

Tentoonstellingen: Theo Kuijpers – een bezield constructivist t/m 8 januari 2006, Museum van Bommel van Dam, Venlo. www.vanbommelvandam.nl
t/m 15 januari 2006, Galerie Willy Schoots, Eindhoven. Informatie: www.schoots.com

in Nieuws | Getagged , , , , |

Reacties zijn gesloten.